Aydın’ın ortasında 160 yıllık bir tarih: Mursallı’nın sessiz tanığı

Aydın’ın Germencik ilçesine bağlı Mursallı Mahallesi’nde yaklaşık 160 yıldır ayakta duran tarihi Başmelek Kilisesi, yalnızca eski bir ibadethane değil. Duvarları; Mursallı’nın Rum geçmişinden mübadele yıllarına, köy sinemasından düğünlere kadar uzanan büyük bir değişimin izlerini taşıyor. Şimdi ise bu tarihi yapının yeniden yaşama kazandırılması için hazırlanan projeler dikkat çekiyor.
Bugün Mursallı’nın sokaklarında yürürken karşınıza çıkan büyük taş yapı, ilk bakışta geçmişten kalmış sessiz bir bina gibi görünebilir.
Ancak biraz yaklaşıp hikâyesinin peşine düştüğünüzde, bu duvarların yaklaşık bir buçuk asırlık Mursallı tarihine tanıklık ettiğini görüyorsunuz.
Yapının adı Taxiarchis (Taksiyarhis) Kilisesi. Türkçede genellikle Başmelek Kilisesi olarak anılıyor.
Hikâye 19. yüzyıla uzanıyor
Tarihi kaynaklar yapının 19. yüzyılın ikinci yarısında Mursallı’da yaşayan Rum Ortodoks topluluğu tarafından inşa edildiğini gösteriyor.
Kültür Envanteri yapının inşa tarihini 1860 olarak verirken, bazı kaynaklarda 1857 tarihi de geçiyor. Akademik çalışmalarda ise yapı genel olarak 19. yüzyıla tarihlendiriliyor.
Bu nedenle kesin bir yıl konusunda temkinli olmak gerekiyor.
Ancak bir gerçek değişmiyor:
Mursallı’daki bu taş yapı yaklaşık 160 yıldır ayakta.
Ve asıl ilginç hikâye bundan sonra başlıyor.
Bir zamanlar Mursallı’nın ibadet merkeziydi
yüzyılda Mursallı, Müslüman ve Rum nüfusun yaşadığı Ege yerleşimlerinden biriydi.
Başmelek Kilisesi de burada yaşayan Ortodoks topluluğunun dini ve sosyal yaşamının önemli merkezlerinden biriydi.
İnsanlar burada ibadet ediyor, dini bayramlarını kutluyor, çocuklarını vaftiz ettiriyor; doğumdan ölüme kadar hayatlarının önemli anlarını bu yapının çevresinde yaşıyordu.
Fakat 20. yüzyılın başlarında Ege’nin kaderini değiştiren büyük gelişmeler Mursallı’ya da ulaştı.
Mübadele Mursallı’nın hayatını değiştirdi
Türkiye ile Yunanistan arasında 1923 yılında imzalanan nüfus mübadelesi sözleşmesiyle iki ülke arasında büyük bir nüfus hareketi yaşandı.
Mursallı’daki Rum Ortodoks nüfusun ayrılmasıyla Başmelek Kilisesi de cemaatini kaybetti.
Yerel tarih anlatımlarına göre Mursallı’dan ayrılan Rumların bir bölümü Yunanistan’ın Eğriboz (Evia) Adası’na yerleşti.
Yeni yerleşimin bir dönem Neo Mursalli, yani Yeni Mursallı adıyla anıldığı, daha sonra adının Taxiarchis bağlantılı olarak değiştiği aktarılıyor.
Hatta Mursallı’daki kiliseye ait bir ikonanın göç edenler tarafından Yunanistan’a götürüldüğü ve orada korunduğuna ilişkin kayıtlar bulunuyor.
Böylece Mursallı’daki küçük bir Ege yerleşiminin hikâyesi, denizin karşı kıyısında yaşamaya devam etti.
Kilise kapandı ama bina Mursallı’dan kopmadı
Mübadele sonrasında kilisenin dini işlevi sona erdi.
Fakat yapı terk edilip tamamen unutulmadı.
Tam tersine, Mursallı değiştikçe o da Mursallı ile birlikte değişti.
Kaynaklarda tarihi binanın farklı dönemlerde depo, incir deposu, sinema ve düğün salonu gibi amaçlarla kullanıldığı aktarılıyor.
Bu ayrıntı yapının hikâyesini daha da ilginç hale getiriyor.
Bir zamanlar duaların yükseldiği taş duvarların arasında yıllar sonra sinema filmleri gösterildi.
Başka bir dönemde köylüler düğünlerini burada yaptı.
İnsanlar evlendi, eğlendi, ürünlerini depoladı.
Yani yapı dini işlevini kaybetmesine rağmen Mursallı’nın günlük yaşamından tamamen çıkmadı.
Aynı duvarlar, farklı kuşaklar
Belki de Başmelek Kilisesi’ni değerli kılan en önemli özelliklerden biri tam olarak burada ortaya çıkıyor.
Aynı taş duvarlar farklı dönemlerde farklı insanların hayatlarına tanıklık etti.
Önce Mursallı’nın Rum Ortodoks sakinleri…
Ardından mübadele yılları…
Sonra Cumhuriyet döneminin köy yaşamı…
Sinema seyretmeye gelen çocuklar…
Düğün yapan aileler…
İncir ve ürün taşıyan köylüler…
Bugün ise yapıyı fotoğraflayan ziyaretçiler.
Yaklaşık 160 yıllık bina böylece yalnızca mimari bir eser değil, Mursallı’nın toplumsal hafızasının bir parçası haline geldi.
160 yıllık yapı için 24 ayrı fikir
Tarihi yapının geleceği konusunda da önemli bir çalışma gerçekleştirildi.
İzmir Ekonomi Üniversitesi Meslek Yüksekokulu Mimari Restorasyon Programı öğrencileri, 2022–2023 eğitim döneminde yaklaşık dört ay boyunca yapı üzerinde çalıştı.
Öğrenciler binanın rölövesini hazırladı ve tarihi yapının yeniden kullanılabilmesi için 24 ayrı proje geliştirdi.
Projelerin 12’sinde yapının gastronomi merkezi, diğer 12’sinde ise mübadele müzesi olması önerildi.
Gastronomi merkezi düşüncesi hayata geçirilirse Aydın’ın inciri, zeytinyağı ve diğer yöresel değerlerinin burada tanıtılabileceği bir kültür ve lezzet noktası oluşturulması öngörülüyor.
Mübadele müzesi fikri ise binanın kendi geçmişinden yola çıkıyor.
Mursallı’dan ayrılan insanların ve buraya gelen mübadillerin hikâyelerinin; eski fotoğraflar, belgeler, aile hatıraları ve sözlü tarih çalışmalarıyla anlatılabileceği bir merkez düşünülüyor.
Belki de en güzel hikâye henüz yazılmadı
Bugün Başmelek Kilisesi hâlâ Mursallı’da.
Yaklaşık 160 yıldır aynı yerde duran taş bina; imparatorluk dönemini, savaşları, mübadeleyi, Cumhuriyet’in kuruluşunu ve Mursallı’nın değişen yaşamını gördü.
İnsanlar değişti.
Kuşaklar değişti.
Mursallı değişti.
Ama yapı ayakta kaldı.
Şimdi önünde yeni bir dönem bulunuyor.
Restore edilerek yeniden yaşama kazandırılması halinde burası yalnızca eski bir kilisenin korunduğu yer olmak zorunda değil.
Aydın’ın tarihini, Ege’nin iki yakasının ortak geçmişini ve Mursallı’nın hafızasını gelecek kuşaklara anlatan yaşayan bir kültür merkezi olabilir.
Çünkü bazı tarihi yapılar yalnızca taşlardan oluşmaz.
İçlerinde insanların hatıralarını taşırlar.
Mursallı’daki Başmelek Kilisesi de yaklaşık 160 yıldır bunu yapıyor.
Aydın Haberci – Hızlı olmaktan önce doğru olmayı tercih ederiz.